Thơ, Thiền

Những đường bay và những chân trời

Minh Đức Triều Tâm Ảnh

Hôm tết vừa rồi, anh Đỗ Lai Thúy từ Hà Nội vào, ghé thăm Huyền Không Sơn Thượng và có tặng tôi một tập sách. Nội dung, anh đã phác thảo chân dung học thuật của 17 nhà nghiên cứu. Công trình thật là công phu, khoa học, nhiều thao tác tư duy, nhiều tầng bậc chiêm nghiệm... hàm tàng một sở học nghiêm túc, đa diện và phong phú. Cái đặc thù ở đây là anh đã đào xới những vỉa quặng ngầm, chưa có hoặc ít có người khám phá: cái mặt tĩnh của tư duy, cái lẩn khuất của nội tâm triết học... mà chúng thì thường lặn chìm, vô tăm, khiêm hư trước mọi biến động của thời cuộc. Ít khi mà đọc được một quyển sách hay. Tôi đọc giữa hai hàng chữ và cảm nhận được rằng: Có những con người đã có những chân trời của tự do, của sáng tạọ, của khát vọng sự thật và họ yêu mến cái đẹp đến vô bờ! Tuy thế, tôi lại thích cái tựa sách hơn: “Chân trời có người bay”. Cái tựa này, anh Thúy lại lấy ý từ câu thơ cô đơn, hiu hắt, thấm đẫm chất nhân văn của nhà thơ Trần Dần:

-“Tôi khóc những chân trời không có người bay

Lại khóc những người bay không có chân trời”

Và quả thật, đã có thời, có những chân trời không có người bay! Và quả thật, đã có thời, có những người bay không có chân trời!

Nghĩ về thơ, nghĩ về thiền - hốt nhiên, tôi cũng nghĩ đến những đường bay như nhà thơ Trần Dần, như nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy- nhưng là những đường bay không biết có chân trời nào hay không?

I.- Đường bay của thơ:

Thơ Việt Nam kể từ thời Lý Trần, nhiều học giả đã xác định là đỉnh cao của văn học hoặc là ngọn đuốc sáng mở đường cho thời đại tự chủ của dân tộc. Tự bản chất, nó là dòng hợp lưu: minh triết đông phương và bản sắc văn hóa Việt. Và suốt trong dòng chảy ấy, trải qua hơn ngàn năm, Phật Khổng Lão và tình tự dân tộc đã hỗn dung và quyện lẫn trong nhau. Và thế là có cái đúng, có cái sai; có cái bình dân hóa, có cái tan hòa với tín ngưỡng dân gian. Thơ ca vào các thời kỳ này, tuy chỉ lập ngôn dị giản như “Văn dĩ tải đạo” hoặc “Thi ngôn kỳ chí”... nhưng chúng đã hướng đến những giá trị phổ quát, đáp ứng được những khát vọng muôn thuở của tâm hồn và cảm xúc thăng hoa của nhiều thế hệ. Chúng ta không cần dài dòng nói đến những ích dụng đó như thế nào, vì rõ ràng những nền tảng tư tưởng từ hình nhi thượng đến hình nhi hạ của Phật Khổng Lão đã được chiết trung, tinh lọc, biến cải cho phù hợp với bản sắc văn hóa Việt. Và như vậy chứng tỏ gì? Chứng tỏ thơ vào các thời kỳ này có định hướng. Có định hướng tất có đường bay. Các giá trị tại thế, nhân văn, mỹ học... theo đó, chẳng có gì phải bàn luận nhiều, nhất là thi ca.

Mãi cho đến khi tiếp thu nền học thuật của phương Tây thì diện mạo thơ Việt mới bắt đầu đổi khác. Các trường phái lãng mạn, ấn tượng, tượng trưng, siêu thực... như những ngọn gió lạ thổi qua bình nguyên yên ả của tâm linh thơ Việt. Cổ súy cho phong trào thơ mới là Phan Khôi với bài thơ “Tình già”, được coi là sớm nhất. Sau đó, các thanh niên thi sĩ tân học, với sinh lực trẻ trung lần lượt xung trận như Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Thế Lữ, Vũ Đình Liên, Trương Tửu... đã trình diện thi đàn những bài thơ đi ra ngoài truyền thống, thoát ly vóc dáng cổ điển. Vì mới thể nghiệm nên không tránh khỏi “Tây quá” hoặc hoa lẫn với rác nhưng lại thích hợp với xu thế tâm hồn lớp trẻ hãnh tiến của thời đại.

Đi theo phong trào cải cách, canh tân này có thể lên đến con số 80 tác giả, trong đó, số nữ lưu anh kiệt như Ngân Giang, Anh Thơ, Mộng Tuyết, Hằng Phương... có chừng trên dưới 10 người. [1]

Họ kết án thơ cũ với vần, niêm, luật gò bó, chật chội, không thể đáp ứng nổi những tư duy, tâm tình, cảm xúc đa phức trước trào lưu mới. Một phần nào đó họ có lý. Họ có lý nên họ đã thành công. Tuy nhiên, nếu hiện đai chủ nghĩa quá, nghĩa là tượng trưng và siêu thực quá như nhóm “Xuân thu nhã tập”của Nguyễn Xuân Sanh... thì thất bại. Phá bỏ vần luật, niêm đối để cho thơ chắp cánh tự do, phiêu bồng bay, thênh thang bay trong không gian nghệ thuật với hình tượng, tu từ mới mẻ thì thơ sẽ tăng trọng cảm xúc, lung linh nhiều vẻ đẹp, ẩn mật, đa tầng và đa nghĩa. Nhưng chủ trương phá bỏ ý thức, phá bỏ cả quy tắc ngữ pháp, phá bỏ những thông tin thường ngữ, thường nghĩa... thì chỉ còn cái vỏ âm thanh khô rỗng, ú ớ, bập bẹ, phều phào... chẳng rõ trao gởi thông tin gì! Sự mã hóa ngôn ngữ ấy như là ẩn số bí hiểm, mà đôi khi chính tác giả cũng quên, không biết mình nói gì! May ra chỉ có Thượng đế mới hiểu.[1]

Những thi gia kiện tướng như  Lê Đạt, Hoàng Cầm, Đặng Đình Hưng, Hoàng Hưng... mãi cho đến tận bây giờ, công phu tế bào não của họ vẫn chưa đến được với tâm hồn người đọc, nếu không muốn nói là tạo nên một không gian dị ứng . Như vậy, loại thơ hiện đại chủ nghĩa này có chân trời nào để bay không? Hay là không có chân trời mà vẫn bay? Và đường bay này cũng đã được mã hóa trong cơn mê man bội thực hoặc èo uột, thiếu ăn của các con chữ ?  Cho nên, đã rất nhiều người phê phán loại thơ này một cách gay gắt, không khoan nhượng tí nào. Ví như có người đã bực bội hạ bút:”Đó chỉ là các chuỗi kết hợp từ gần như vô thức, thể hiện sự lao động thiếu nghiêm túc của người cầm bút. Chẳng những nó là kết quả của sự nghèo nàn về vốn từ ngữ dân tộc ở một số tác giả mà còn là những dấu hiệu của một bệnh trạng tư duy. Đọc những câu thơ ấy, người đọc chỉ thấy đó là một mớ hổ lốn ngôn từ không có giá trị biểu đạt tư tưởng- tức là sự nhận biết và khám phá bản chất của sự vật, hiện tượng thuộc thế giới xung quanh. Bản chất của hiện tượng thơ này hoàn toàn xa lạ với sáng tạo nghệ thuật đích thực. Nó chỉ tác hại và làm vẩn đục ngôn ngữ, làm méo mó tư duy của người Việt hiện đại mà thôi.[1]”

Không biết nói như thế có hơi quá hay không? Có hơi quy phạm, hàn lâm hoặc mẫu mực quá hay không? Ta hãy chờ xem!

Xem tiếp

Minh Đức Triều Tâm Ảnh

Lời vào truyện.

Có bao giờ chúng ta nghe từ miệng một vị thiền sư dạy Đạo cho môn sinh như thế này chưa:

“- Này chư tử! Thuở còn trai trẻ, làm kiếm khách áo trắng, ta ít khi rút kiếm ra khỏi bao, rút ra là phải chém. Hàng tục sĩ gọi ta là Kiếm vương.

Này chư tử! Thuở còn trai trẻ, làm giang hồ kỳ thủ, ta ít khi chơi cờ. Khi đã chơi, một quân cờ đặt xuống - trọng lượng một quả núi - sẽ kết thành định mệnh. Định mệnh không lập lại hai lần. Dòng sông đã chảy, vậy thì những quân cờ kế tục đi đến chung quyết. Không do dự. Không ngập ngừng. Người đời gọi ta là Kỳ vương.

Xem tiếp

MỘT NGÀY TỐT ĐẸP THEO PHẬT GIÁO

(Edmonton Journal, số ra ngày 24 tháng năm, 2008 – A Good Day According to Budhism – Như Quang lược dịch)

Khi chúng ta chúc một người nào “Hãy có một ngày tốt đẹp,” chúng ta thực sự muốn chúc gì? Chúng ta có biết được điều gì làm cho ngày của một người tốt đẹp?

Ý nghĩa của một ngày tốt đẹp không cố định. Đối với một thương gia, một ngày tốt đẹp có nghĩa là nhiều thương vụ, giá thị trường chứng khoáng lên cao. Đối với một người làm công, một ngày tốt đẹp có nghĩa là ít bận rộn, ít căng thẳng, hoặc được tăng lương. Đối với một học sinh, một ngày tốt đẹp có nghĩa là bài thi được điểm cao, hiểu thấu đáo một môn học khó, hay niên học đã hoàn tất.

Đối với một bệnh nhân, một ngày tốt đẹp có nghĩa là họ có thể rời giường bệnh để ra đón ánh nắng, hít thở không khí trong lành, nhìn trăm hoa đua nở nhân khi thuốc giảm đau giúp họ không phải chịu đựng sự đau đớn. Đối với một vị cao niên, một ngày tốt đẹp có nghĩa là các khớp xương không bị đau nhức, ngủ ngon, hoặc có những cuộc viếng thăm bất ngờ của con cái, thân nhân, hay bè bạn.

Ý nghĩa của một ngày tốt đẹp tùy thuộc vào sự mong mỏi của từng cá nhân. Trong Phật giáo, ý nghĩa của một ngày tốt đẹp rất là đặc biệt. Đức Phật dạy chúng ta rằng ai trong ngày thân làm điều lành, nghĩ việc lành, nói điều lành thì ngườiI ấy có một ngày tốt. Một ngày tốt đẹp theo Phật giáo không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân ấy mà còn ảnh hưởng đến cả những người chung quanh. Ngày tốt đẹp của Phật giáo có thể kiểm soát được vì chúng ta có thể biết trước ngày của chúng ta tốt hay xấu tùy theo hành động của chúng ta. Chúng ta có thể làm cho ngày của chúng ta tốt đẹp và biết rõ điều ấy. Một Phật tử truyền thống giữ gìn ngũ giới sẽ cố ý tránh xa sự sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, và uống rượu. Qua việc thọ trì ngũ giới, người ấy đem sự an lành đến cho những người chung quanh. Những người chung quanh họ sẽ cảm thấy an lạc, dễ chịu. Họ không phải lo lắng bị sát hại, mất mát tài sản, bị phản bội bởi người phối ngẫu hay người yêu hoặc lo sợ bị thương vong bởi kẻ say sưa.

Bởi người Phật tử nói điều lành, những người chung quanh họ không bị tổn thương hoặc bị xúc phạm và có thể tìm được những lời khuyên hữu ích nhờ chánh ngữ của Phật tử ấy. Bởi người Phật tử nghĩ điều lành, họ không âm mưu hãm hại, gây đau đớn cho kẻ khác và mở lòng ra để hiểu những khó khăn của người khác, cảm thông với những hành vi của kẻ khác và không sân hận đối với kẻ khác. Tất cả những điều ấy khiến người Phật tử là một người vui vẻ, đáng gần gủi, một bờ vai dựa để khóc, hay nơi nương tựa cho một trái tim tan vỡ. Một người hành theo ngày tốt đẹp của Đức Phật sẽ được mạnh khoẻ, an lạc và những điều này có thể chia sẻ với thân nhân. Điều Phật dạy này được tìm thấy trong Tăng Chi Bộ Kinh, Anguttara Nikaya I, câu số 150:

 Vầng sao lành, điều lành

Trong ý nghĩa này, một ngày tốt đẹp là kết quả của hành vi tốt đẹp của một cá nhân. Nó không được trao tặng bởi một ai hay bởi một thần lực nào. Trong khi một ngày tốt đẹp của thế tục chỉ có ích cho một người thì ngày tốt đẹp của Phật giáo có thể chia đến thân bằng quyến thuộc cùng những người chung quanh. Nếu có nhiều người thực hành ngày tốt đẹp theo Phật giáo thì thế giới này sẽ là nơi an vui để sống và mỗi ngày đều là một ngày tốt đẹp.

Cầu chúc mọi người một ngày tốt đẹp theo Phật giáo.

Như Quang

HOA SEN GIỮA TRẦN GIAN

Kính Mừng Vesak 2552- 2008

Chơn Hữu

Mỗi mùa hoa sen nở, khắp nơi trong hư không như phảng phất mùi hương dịu dàng thanh khiết. Trong không khí tuyệt diệu đó, những Phật giáo đồ khắp nơi trên trái đất hân hoan đón chào đại lễ kỷ niệm ngày Đức Phật đản sanh. Theo tinh thần Kinh điển Phật giáo Nguyên thuỷ, rằm tháng tư, ngoài ý nghĩa Đức Phật đản sanh, còn mang hai ý nghĩa trọng đại khác: ngày Đức Phật thành đạo và ngày Đức Phật Đại bát Niết bàn. (Xem tiếp)

Khóm Mặc Lan

Minh Đức Triều Tâm Ảnh

Sáng nay, thức dậy lúc sao mai chếch xế nóc nhà, ông giáo già lụi cụi nấu nước sôi, chế trà rồi độc ẩm, thưởng trà cùng với sương sớm. Ông ngồi xếp bằng thế hoa sen, thẳng lưng, bưng chung trà cả hai tay, xoay xoay rồi nhắp từng ngụm nhỏ. Chậm rãi, cẩn trọng... ông uống trà, đồng thời, ông uống luôn cái vị, cái khí, cái không gian thanh bình, tĩnh lặng của miền quê cố đô yên ả... Mùa đông mà trời lạnh nhẹ, khá khô ráo, cũng lạ. Thời tiết đất Thần Kinh mấy năm nay thay đổi khá thú vị; cái mưa dầm thối đất, sụt sùi, sũng nước, không biết nó đã di trú nơi nào, hay đã theo chân mù phương những người xa Huế? Cũng nhớ...

Ông đã qua bình trà thứ hai. Cái trà Phổ Nhĩ Vân Nam này, vị không đậm mà ngọt hậu. Cũng rứa thôi, cũng như Thiết quan âm, Ô long, chẳng ngon gì! Ông đã quen với trà tuyết, lại thích chè xanh cây nhà lá vườn hơn. Vị nể ông bạn lai Tàu nên mua uống thử. Trà nào mà không thanh nhiệt, lợi tiểu, sáng mắt...! Bày đặt quảng cáo, sinh ra dị ứng tất thảy! Nhưng khóm mặc lan được mang về từ đó - học trò ông biếu tặng - hoa đang nẩy chồi, là một giống lạ; nó không có hai đường chỉ trắng trên mép lá, trông khác với mặc lan cổ xưa Huế; có lẽ ta nên dành để dâng thầy thưởng xuân... Ông cúi đầu xuống, lòng rưng rưng...Xem tiếp

Xem tiếp