Tùy bút by Toại Khanh

AI CHẲNG LÀ DÂN VIỆT

             Khuya. Một mình. Tình cờ đọc thấy một bài viết kỳ thú trên báo Tuổi Trẻ của Việt Nam mà nghe nao cả lòng. Bài báo viết về một chuyến du khảo tháng 10/2007 của nhóm phóng viên tờ Tuổi Trẻ trên Con đường Tơ Lụa, bắt đầu từ Tây An rồi thì sau đó Đôn Hoàng, Cao Xương,..với khoảng 8000 cây số đi về.

            Đọc chưa hết bài báo mà lòng cứ nghe dậy lửa, thứ tâm hoả hừng hực của một gã du tử tạm thời đang bị trói chân chưa thể lên đường. Rồi bỗng đâu đó trong sâu thẳm trí nhớ, một câu hỏi thật lạ : Ô hay, trước cả cuộc di tản lừng danh của hàng triệu dân Việt trên rừng sâu dưới biển cả mấy mươi năm trước, đời nào mà chẳng có những bước chân phiêu linh  biệt xứ chứ ? Các ngài Pháp Hiển, Nghĩa Tịnh, Bồ Đề Đạt Ma, rồi Phật Âm, Giám Chân đã chẳng là những tăng sĩ vuợt biên đường thủy đó sao…Rồi các ngài Huyền Trang, Tôn Khách Ba, A Đề Xá đã chẳng vượt biên đường bộ đó sao. Rồi thì những người vượt biên tại chỗ. Thân tại quê hương mà lòng đã nằm ngoài muôn dặm tự bao giờ. Cứ theo chữ nghĩa mà nói, ai lại chẳng là người Việt, ai lại chẳng vượt qua và bỏ lại cái gì đó sau lưng để mà vượt qua chính mình. Phải mà. Phải đi để mà lớn. Đi để mà nâng cao tầm nhìn, mở rộng phương trời, sống nhiều một đời ngắn, sống vui một kiếp buồn !

       Bài báo được viết tài hoa, duyên dáng và nói theo người trong nước là có nhiều thông tin. Đọc để thấy mình phải lên đường. Đọc để thấy ngồi yên một xó là bi kịch nhân sinh. Đọc để thấy mình phải là dân Việt đến suốt đời. Đọc để hiểu vì sao Phật xưa kêu gọi môn đệ một đời vô trụ xứ !

           Tinh thần Việt tộc gì ấy thực ra đã được nhắc tới trong kinh điển Pàli từ mấy ngàn năm trước. Theo giáo lý A-Tỳ-Đàm, đời sống tâm linh của chúng sinh từ muôn thuở là một dòng chảy bất tuyệt của những sát-na ý thức ngắn ngủi. Và bao đời nay trên dòng chảy ấy trước sau chỉ gồm hai thứ tâm thức căn bản là Nhân hiệp thế và Quả hiệp thế. Cao thì về các cõi nhân thiên, thấp thì đi về 4 nẻo đọa theo quy luật nhân quả tương ứng. Trong trường hợp có  ai đó chứng đắc thiền định hay đạo quả thì trên dòng tâm thức kia trước hết sẽ xuất hiện một sát-na tâm có tên gọi là Gotrabhù, nghĩa đen của thuật ngữ này có thể dịch là Đổi Đời, nghĩa bóng là đương sự hiện đang bỏ lại cái gốc gác thấp kém của mình trước đây để góp mặt vào một gia tộc cao quý hơn. Rồi nhìn lại nhân gian, như chúng tôi đã bao lần thưa chuyện, cuộc nhân sinh là thân phận một chiếc lá hay một con đò trên dòng. Không có gì trên dòng nước lại có thể muôn kiếp đứng yên một vị trí: Hoặc tới, hoặc lui, hay phải chìm xuống.  Có một dịp nào rỗi rảnh, độc giả có thể tìm đọc bài kinh đầu tiên của Tương Ưng Bộ (Samyuttanikàya) để thấy ra vấn đề đang được đề cập ở đây. Nếu cảm thấy chánh kinh mơ hồ tối nghĩa, ta có thể tìm vào Sớ Giải của bộ kinh này (Sàratthapakàsinì) để thấy rằng chỉ riêng việc làm sao có thể tồn tại trên sóng nước  là cả một nghệ thuật, và cái lý tưởng tối hậu của kẻ trên dòng chính là hai chữ Vượt Qua (oghamtara). Chìm xuống (samsìdati) hay trôi giạt (nibbuyhati) vô định đều phải bị xem là tai nạn (Sớ nói, tham ái là chìm xuống và tà kiến là trôi giạt, Thường kiến là chìm xuống và Đoạn kiến là trôi giạt, lười biếng là chìm xuống và phóng dật là trôi giạt, lợi-dưỡng là chìm xuống và khổ hạnh là trôi giạt, ác pháp hiệp thế là chìm xuống và thiện pháp hiệp thế là trôi giạt). Hết bến bờ này, sang đến bến bờ khác, gì cũng phải bỏ lại sau lưng. Cho đến một ngày không còn gì để làm, không còn gì để học, không còn gì để vượt qua hay bỏ lại. Tôi nhắc lại, anh có là ai, cái anh có được là gì, anh đang có mặt ở đâu, chuyện đó không quan trọng  bằng hành trình trước mặt của anh sẽ dẫn về đâu.

       Anh theo đuổi một lý tưởng chính trị và bây giờ nắm được vận mệnh cả quốc gia trong tay, nhưng dân chúng của anh đói nghèo và quốc gia của anh lạc hậu, thì cái mà anh phải nhắm tới chính là một ngày mai tốt đẹp hơn bữa nay chứ không phải suốt ngày trùm mền nhắc lại chuyện hôm qua để tự khen thưởng bản thân. Anh phải biết tự vượt qua chính mình để lý tưởng chính trị của anh không bị đời sau xem là một chỗ bê bối của lịch sử.

        Thế giới văn hoá hình như cũng vậy. Nghe đâu một  chàng Thôi Hiệu từ sau lúc làm được bài thơ Hoàng Hạc Lâu đã một đời sợ hãi bút mực với chút lý do thực khó tin. Chàng không đủ sức vượt qua cái hào quang của bài thơ được xem là thần bút kia của mình. Kể cả những khi muốn làm thơ tả sông, tả núi, tả cỏ tả cây, cứ bày giấy mực là lại nhìn thấy một cánh hạc chập chờn ngay trước mắt và bên tai lại văng vẳng mấy câu thơ càng lúc càng dễ ghét: Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản, bạch vân thiên tải không du du…! Mấy câu thơ đó là của chính chàng đó chứ, nhưng Thôi Hiệu không ngờ là chúng đã báo hại đời mình thê thảm đến vậy: Người ta tán thưởng bài thơ Hoàng Hạc Lâu ghê quá, làm bài thơ khác không hay bằng thì có phải khó ăn nói hay không chứ ? Đã vậy, cái bóng dáng của lầu Hoàng Hạc kia đã che khuất tất cả mọi cảm xúc của Thôi Hiệu: Không nhà cửa nào đẹp bằng lầu Hoàng Hạc, không loài cầm thú nào đẹp bằng chim hạc, không thời khắc nào  trong trời đất tuyệt vời bằng buổi chiều trên sông, và con sông ấy phải là con sông Hán Dương với một cái cù lao Anh Vũ mắc toi ấy. Tội nghiệp, cái thiên tài đáng lẽ thuộc hàng thi bá ấy ai ngờ lại bị dìm chết không bởi một đối thủ nào ghê gớm, mà chỉ vì một bài thơ non chục câu của chính mình. Đúng là chết oan ức hơn cả Từ Hải đời sau. Không vượt qua được cái hàng rào của xó vườn nhà mình, thì người ta không thể ra được tới chỗ gọi là thiên hạ.

        Về đạo học ư ? Trong kinh Trung Bộ (Majjhimànikàya) có một bài kinh Lõi Cây (sàrùpamàsutta) gì ấy, nội dung nói toàn những gì vừa được đề cập ở đây. Theo đó, cuộc tu là một hành trình gạn lọc và chọn lựa thông minh. Anh vừa lòng quá sớm với cái mình có, không vượt qua được những ngọt ngào trước mắt ? Anh chết thẳng cẳng ngay. Từ một nếp sống sung túc lợi danh, tới một nếp sống giới hạnh trong suốt như pha-lê, một khả năng thiền định thần thông quán thiên địa, một trình độ tri kiến suýt soát thánh nhân, tất cả đều chỉ là những quán trạm qua đêm. Nếu anh chưa là thánh nhân thì con đường phía trước vẫn còn dài lắm. Anh nổi hứng dừng lại ở đâu đó, trong Tăng Chi Bộ (Anguttaranikàya) đức Phật gọi là tình huống một khúc gỗ bị mắc cạn. Trong kinh Đại Bát Niết Bàn của Trường Bộ (Dìghanikàya), đức Phật trước khi viên tịch cũng đã nhắc lại lý tưởng này trong các pháp Bất Thối (aparihàniyadhamma): Cho đến bao giờ còn có các tỷ kheo không dừng lại nửa chừng (antaravosànam àpajjati) trong công phu tu học thì ngày đó tăng đoàn vẫn còn hùng mạnh, chưa bị suy giảm.

          Ngó ra thiên hạ, từ sau Đệ Nhị Thế Chiến, người Đức rồi người Nhật, Nam Hàn, Do Thái đã biết vuợt qua những khốn khó ngất trời của thời hậu chiến để bây giờ, hầu hết những dân tộc còn lại khi nói về họ đều phải ngưỡng mộ hoặc ghen tỵ. Tôi muốn gọi họ là những người biết vượt biên. Rồi thì những mảnh đời của từng cá nhân, bất kể thuộc dân tộc nào, chỉ cần biết bỏ lại sau lưng một quá khứ buồn để có được một hoàn cảnh đủ sức tự lợi và lợi tha, đó cũng là những kẻ vượt biên. Và bất cứ ai từng vượt biên đều có thể được gọi chung là người Việt, kẻ vượt qua một biên giới nào đó. Nếu nói vậy, đồng bào của tôi không chỉ là những người sinh trưởng trong cái bản đồ có hình chữ S nằm bên bờ Đông Hải, mà còn là tất cả những ai từng trải qua những hành trình ngoạn mục để vượt qua chính mình ngày cũ để trở thành một cái gì mới mẻ và hữu ích..

Nói đời là biển khổ thì không sai, có điều là buồn quá. Nhưng đổi lại, có thể gọi cuộc đời là một dòng sông, một hành trình, với những bến bờ để vượt qua, những trạm ghé qua đêm để bỏ lại …thì rõ ràng là vẫn còn có chút gì để nhớ để thương !

http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=232396&ChannelID=89