Như Quang Can
HOA VÀ MƯA TRONG VĂN KINH ĐỨC PHẬT
Đức Thế Tôn nói
câu kệ ngôn này để dạy năm trăm thầy
tỳ khưu đang phí thời giờ bàn luận về
đất khi ngài ở Xá Vệ. Không những chỉ
dạy các tỳ khưu phải biết khéo giảng kinh
Đức Thế Tôn c̣n dạy các tỳ khưu phải
giữ ǵn phẩm hạnh khi đi hoá duyên hoằng pháp.
Ngài dạy các đệ tử khi đi vào làng phải có
phẩm hạnh của loài ong, luôn bảo trọng thí
chủ như loài ong trân trọng loài hoa:
Như ong đến với hoa
Không hại sắc và hương
Che chở hoa, lấy nhuỵ
Bậc thánh đi vào làng
(PC 49)
Bài kệ này Đức
Thế Tôn đọc lên để tán thán công hạnh của
ngài Mục Kiền Liên khi ngài cải hoá được
vị chưởng khố keo kiệt Niggardly mà không làm
hại đến đức tin cũng như làm hao
hụt tài sản của gia chủ.
Dạy
thêm về chánh ngữ, đức Phật ví người
nói lời lành và làm điều lành với một bông hoa.
Cũng trong Phẩm Hoa, Kinh Pháp Cú số 51 và 52, Đức
Phật dạy lời nói và hành động phải đi
đôi với nhau th́ mới lợi lạc như một
bông hoa vừa rực rỡ sắc lại thắm
đượm hương thơm. Lời dạy này liên
quan đến cư sĩ Chattapani ở thành Xá Vệ,
người làu thông Tam Tạng Kinh Điển và đă
chứng Nhị quả. Trong lúc cư sĩ Chattapani đang
đảnh lể đức Phật th́ vua Ba Tư Nặc
ở Kosala cũng đến đảnh lể ngài. Sự
kiện này làm cho Chattapani khó xử v́ trước sự
hiện diện của Đức Thế Tôn là vua của
các vua Chattapani không thể đứng lên chào vua Ba Tư Nặc,
chỉ là vua của một nước. Suy nghĩ như
thế, ông ngồi yên không đứng dậy chào mặc dù
vua Ba Tư Nặc lộ vẻ bất b́nh. Sau đó khi vua
Ba Tư Nặc đứng trên lầu nh́n thấy Chattapani
đi ngang th́ cho đ̣i ông vào.
Chattapani cởi bỏ dù, dép, cung kính đứng
một bên. Vua Ba Tư Nặc thắc mắc sao hôm
trước ở chổ đức Thế Tôn Chattapani
không chào vua mà hôm nay lại cung kính chào th́ ông giải thích v́
hôm trước có mặt đức Thế Tôn, nếu chào
vua một nước th́ thiếu sự cung kính đối
với đức Thế Tôn nên ông không chào. Vua hài ḷng
với sự giải thích đó nên mời ông vào hoàng cung
giảng kinh cho các cung phi nghe th́ ông lại từ chối
viện lẻ đó không phải là việc làm của
một cư sĩ nên đề nghị vua thỉnh
một vị tỳ kheo. Đức Phật
được thỉnh đến nhưng ngài cử
Đại Đức Ananda và sau thời giảng th́ bà
Mallika đắc đạo quả v́ bà chú tâm học
hỏi từng lời giảng dạy của ngài Ananda.
Trong thí dụ trên, cư sĩ Chattapani và bà Mallika đều
là những người nói và hành theo chánh pháp. Qua sự
việc này, đức Thế Tôn đọc câu kệ ngôn
Pháp Cú số 51 và 52:
Như bông hoa tươi đẹp
Có sắc mà không hương
Cũng vậy, lời khéo nói
Không làm, không kết quả
(Pháp Cú 51)
Như bông hoa đẹp tươi
Có sắc lại thêm hương
Cũng vậy, lời khéo nói
Có làm, có kết quả
(Pháp Cú 52)
Trong câu chuyện tiền
thân của ngài, Đức Phật cũng có nhắc
đến kiếp ngài làm con của một vị triệu
phú, nhờ nói lời chân thật nên ngài có được
một bó hoa sen thơm ngát:
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị v́ xứ
Ba-la-nại, Bồ-tát là con một vị triệu phú. Trong
thành có một hồ sen thường nở hoa, một
người có lỗ mũi sứt canh giữ cái hồ
ấy.
Một hôm, một ngày hội lớn được
tổ chức ở Ba-la-nại, ba người con trai
của triệu phú muốn đeo ṿng hoa để vui
chơi lễ hội, liền bảo nhau:
- Chúng ta sẽ tán tỉnh con người bị
sứt mũi này và xin vài ṿng hoa.
V́ vậy, vào giờ người ấy hái hoa sen,
họ đi đến gần hồ và đứng
đợi một bên. Một người trong bọn nói
với người giữ hồ ấy qua bài kệ
đầu:
Như tóc râu bị cắt,
Sẽ mọc lên như cũ,
Cũng vậy, lỗ mũi ông
Sẽ mọc lại như tóc,
Nay tôi xin hoa sen,
Hăy cho tôi một bông!
Người giữ hồ tức giận không cho hoa
sen. Rồi người thứ hai nói lên bài kệ thứ
hai với người giữ hồ ấy:
Như hột giống mùa thâu
Được gieo trong thửa ruộng,
Sẽ được mọc lên mau,
Cũng vậy, lỗ mũi ông
Ước mong sẽ mọc lên,
Nay tôi xin hoa sen,
Hăy cho tôi một bông!
Người giữ hồ vẫn tức giận
không cho hoa sen. Rồi người thứ ba nói lên bài kệ
thứ ba với người giữ hồ ấy:
Hai đứa nói nhảm nhí,
Chúng nghĩ được bông sen,
Dầu nói có, nói không,
Mũi cũng không mọc lại,
Này bạn hăy cho tôi
Hoa sen, tôi xin bạn!
Nghe lời anh ta, người giữ hồ sen nói:
- Cả hai người này đều nói láo. Chỉ
có bạn nói đúng sự thật. Bạn xứng đáng
được các bông sen.
Rồi người giữ hồ cho anh ta một bó
hoa sen và đi về hồ của ḿnh.
(Kinh Tiểu Bộ, Chuyện Tiền Thân Đức
Phật số 261)
Trong câu chuyện tiền
thân kể trên, Đức Phật chính là người thanh
niên thứ ba biết nói lời chân thật. Như vậy
ta thấy là kiếp nào đức Phật cũng thực
hành chánh ngữ đúng như lời ngài truyền dạy
chúng ta.
Nói về hoa, có lẻ hoa
sen là loài hoa được Đức Thế Tôn yêu thích
hơn cả v́ tính thanh tịnh của nó. Ngài thường
dùng hoa sen để giáo hoá chúng sanh và đôi khi cũng
tự ví ḿnh với một đoá sen:
Ví như, này Bà-la-môn, bông sen xanh, hay
bông sen hồng, hay bông sen trắng, sanh ra trong nước,
lớn lên trong nước, vươn lên khỏi nước,
và đứng thẳng không bị nước thấm
ướt. Cũng vậy, này Bà-la-môn ta sanh trong
đời, lớn lên trong đời, Ta sống chinh
phục đời, không bị đời thấm
ướt. Này Bà-la-môn, Ta là Phật, hăy như vậy
thọ tŕ.
Với lậu hoặc chưa
đoạn,
Ta có thể là tiên,
Có thể Càn-thát-bà,
Có thể là loài chim
Hay đi đến Dạ-xoa,
Hay vào trong thai người,
Với Ta lậu hoặc tận,
Bị phá hủy, trừ khử
Như sen trắng tươi đẹp
Không bị nước thấm ướt,
Đời không thấm ướt Ta,
Do vậy Ta được gọi,
Ta là Phật Chánh giác,
Hỡi này Bà-la-môn.
(Kinh Tăng Chi Bộ,
Chương Bốn Pháp, Phẩm Tùy Thuộc Thế
Giới)
(Câu này cũng
được dạy trong Kinh Tương Ưng Uẩn,
Phẩm Hoa, câu số 26, 27)
Hương hoa c̣n
được đức Phật ví với phạm
hạnh của con người. Hương thơm của
một người có chánh hạnh sẽ lan toả
khắp nơi mà đặc biệt là hương thơm
này có khả năng bay ngược gió:
Hương các loại hoa
thơm
Không ngược bay chiều gió
Nhưng hương người đức hạnh
Ngược gió khắp tung bay
Chỉ có bậc chân nhân
Tỏa khắp mọi phương trời.
(PC
54)
Và mùi hương này không
những chỉ ngát thơm trong dục giới, nó c̣n ngát
thơm tới tận cơi chư thiên:
Ít giá trị hương này,
Hương già la, chiên đàn;
Chỉ hương người đức hạnh,
Tối thượng tỏa Thiên giới
(PC 56)
Khi
phân tích về ba hạng người trong thế gian,
Đức Phật nói có ba hạng người mà đáng
tán thán nhất là hạng người nói như hoa. Đây
là lời dạy của Đức Thế Tôn về
Hạng Người Nói Như Hoa trong Tăng Chi Bộ
Kinh, phẩm Ba Pháp.
Và
này các Tỷ kheo, thế nào là hạng người nói
như hoa? Ở đây, này các Tỷ kheo, có người khi
đi vào hội trường, hay khi đi vào hội chúng
hay khi đi đến giữa các người bà con, hay khi
đi đến giữa các người đồng
một tổ hợp, hay di đến cung vua, hay bị
dẫn như là người làm chứng, được
nói: “Ngươi biết ǵ, hăy nói lên.” Người ấy
không biết nói rằng: “Tôi không biết”; có biết, nói
rằng: “Tôi có biết”; không thấy, nói rằng: “Tôi không
thấy”; có thấy, nói rằng: “Tôi có thấy.” Không v́ ḿnh
hay v́ người, hay v́ một vài lợi vật nhỏ mà
đă có ư nói láo. Người như vậy, này các Tỳ
kheo, được gọi là người nói như hoa.
Trong đa số các
ẩn dụ về hoa của đức Phật hoa
được ví với điều thanh tịnh và tốt
đẹp. Trong một trường hợp đặc
biệt, có lẻ là trường hợp duy nhất,
đức Phật dùng hoa để ám chỉ những
hiểm hoạ đe doạ con người. Đó là
trường hợp vua Lưu Ly dùng tất cả quyền
lực của ḿnh để tiêu diệt ḍng họ Thích,
thề lấy máu ḍng họ Thích lau chỗ ngồi của
ḿnh để rửa mối thù bị sĩ nhục
thuở xưa. Trong khi truy đuổi theo một
người của gịng họ Thích, vua Lưu Ly và đoàn
tuỳ tùng bị nước lũ cuốn trôi ra biển
khi họ ngủ đêm bên một bờ sông. Do nhân duyên này đức
Phật dạy:
- Các tỳ kheo! Trong lúc
các chúng sanh này lo thoả măn tham vọng của họ, Diêm
vương cắt ngắn mạng sống của họ
và ném họ vào bốn biển phiền năo, giống như
lũ lụt cuốn trôi ngôi làng đang say ngủ. Và ngài
đọc câu kệ Pháp Cú như sau:
Người nhặt các loại hoa
Ư đắm say, tham nhiễm,
Bị thần chết mang đi
Như lụt trôi làng ngủ
(Pháp Cú 47)
Các loại hoa trong câu Pháp
Cú này là các đam mê dục lạc cơi trần mà chúng sanh say
mê góp nhặt đến nỗi quên những hiểm nguy
đang ŕnh rập ḿnh.
Cuối
Phẩm Hoa trong
Kinh Pháp Cú, đức Phật khuyến khích chúng sanh tu
tập bằng một sự lư giải rất thực
tế: Đấng giác ngộ không đến từ ngôi cao
chín bệ, không rơi xuống từ trời mà sản sanh
từ cơi phàm phu, mê muội đầy uế nhiễm:
Như giữa đống rác nhớp,
Quăng bỏ trên đường lớn,
Chỗ ấy hoa sen nở,
Thơm sạch, đẹp ư người.
Cũng vậy giữa
quần sanh,
Uế nhiễm, mù, phàm tục,
Đệ tử bậc Chánh Giác,
Sáng ngời với Tuệ Trí.
(PC 58, 59)
Nói
về mưa, Đức Phật có kể về một
lần ngài làm mưa trong câu chuyện tiền thân. Năm
đó tại nước Kosala bị hạn hán, các ao,
hồ, bể nước đều khô cạn, các sinh
vật sống dưới nước nằm mắc
cạn và bị các loài quạ, diều hâu kéo đến
ăn chúng. Quá xúc động, ngài đă dùng Phật lực
của ḿnh làm Thiên chủ Đế Thích cảm nhận
được nên gởi ngay thần mưa đến
Kosala làm thành một trận mưa không gián đoạn.
Trong Kinh Tăng Chi Bộ, chương Bốn Pháp,
Phẩm Mây Mưa, Đức Thế Tôn đă
đưa ra bốn loại mây và mưa để so sánh
với bốn hạng người hiện hữu ở
đời: hạng người có nói, không làm, ví như có
sấm mà không có mưa; hạng người có làm nhưng
không nói ví như có mưa mà không có sấm; hạng
người không nói, cũng không làm, ví như không có mưa
mà cũng không có sấm; và hạng người có nói, có làm
ví như vừa có mưa mà vừa có sấm. Dĩ nhiên
những cơn mưa có cả sấm đi kèm đáng
được tán thán hơn cả v́ nó đến có
sự báo trước để mọi người
chuẩn bị và những hạt mưa đến có
sự chờ đón sẽ đem lại rất nhiều
lợi lạc cho mọi người.
Mùa
mưa có lẻ là mùa ưa thích nhất của Đức
Phật nên ngài thường luôn bắt đầu bằng
mùa mưa trong các câu kinh giảng dạy của ngài:
Mùa đông, mùa hạ, cũng ngay nơi này.”
Người ngu cứ tưởng là như vậy,
Đâu ngờ nguy hiểm “chết” chờ đây.
(Pháp Cú 286)
Khi
vị thương gia Đại Nghiệp bị mưa
lũ phải kẹt lại ở gần thành Xá Vệ, ông
nói sẽ ở đây hết hè, sang thu, qua đông,
đến mùa Xuân ấm áp sẽ trở về xứ mà
không hề biết ông sẽ chết trong 7 ngày nữa nên
ngài dạy câu kinh trên sau khi trở về từ đám táng
của thương gia Đại Nghiệp. Chữ
“chết” đức Phật dùng ở đây ám chỉ cái
chết về tâm linh tạo nhân cho quả luân hồi.
Như mái nhà vụng lợp
Mưa liền xâm nhập vào
Cũng vậy, tâm không tu
Tham dục liền xâm nhập
Như ngôi nhà khéo lợp
Mưa không xâm nhập vào
Cũng vậy, tâm khéo tu
Tham dục không xâm nhập
(Pháp Cú 13, 14)
Ẩn dụ mưa
được Đức Phật sử dụng thật
khéo léo trong đoạn văn kinh này. Đức Phật
luôn so sánh tấm thân phàm của chúng ta như một căn
nhà và mái nhà là phần vô cùng quan trọng v́ nó làm nhiệm
vụ che nắng, che mưa cho người trú ngụ trong
nhà. Do đó nếu mái nhà của ta vụng lợp th́
người sống dưới mái nhà đó sẽ bị
thấm ướt, sẽ bị bệnh và tánh mạng có
thể đi đến chỗ hoại diệt. Chữ
mưa được dùng để chỉ tham ái, dục
vọng. Không ǵ có thể so sánh ḷng ái dục hay hơn
mưa v́ mưa, hoặc nước, ở thể lỏng,
có thể xâm nhập vào bất cứ nơi đâu trong
căn nhà, tức là tâm chúng ta. Và những hạt
nước này không những chỉ thâm nhập tâm
người phàm mà c̣n thâm nhập cả giới tỳ kheo
nữa. Trong khi Phật ví thân người phàm là cái nhà th́
thân tỳ kheo được ví như chiếc thuyền:
Thuyền rỗng không này ví tấm thân,
Tỳ kheo mau tát cho khô nước
Hăy dập tắt ngay lửa tham sân
(PC
369)
Và chiếc thuyền này
cũng bị đe dọa bởi nước, ẩn
dụ của ác tâm và phiền năo. Nhưng tát khô
nước bằng cách nào? Bằng cách nhận rơ sự
hiểm nguy của 5 điều kiết sử, năm
điều say đắm mà Đức Phật ví như
gịng nước lũ phải lánh xa và làm tăng
trưởng năm căn lành là Tin, Tấn, Niệm,
Định, và Huệ.
Đoạn năm từ bỏ năm
Tu tập năm tối thượng,
Tỷ kheo cắt năm trói
Xứng danh vượt "bộc lưu"
(PC 370)
Năm điều
cần phải đoạn là 5 kiết sử của
hạ giới: dục giới tham, sân, thân kiến,
giới cấm thủ và hoài nghi. Năm điều
phải từ bỏ là 5 kiết sử của
thượng giới: sắc giới tham, trạo cử,
ngă mạn, và vô minh.
Nói đến mưa,
đến nước, là nói đến sự hiểm nguy
ŕnh rập, cho dù một giọt nhỏ ta cũng không nên
xem thường. Tích tiểu thành đại, giọt
nước dù nhỏ đến đâu tích luỷ lâu ngày
cũng sẽ đầy ly, tràn vại. Cũng vậy,
tội, phước ta đừng xem là nhỏ. Tuy nhỏ
nhưng mà kết quả sẽ to tát không ngờ:
Chớ chê khinh điều ác,
Cho rằng "chưa đến ḿnh",
Như nước nhỏ từng giọt,
Rồi b́nh cũng đầy tràn.
Người ngu chứa đầy ác
Do chất chứa dần dần
(PC 121)
Chớ chê khinh điều thiện
Cho rằng "chưa đến ḿnh",
Như nước nhỏ từng giọt,
Rồi b́nh cũng đầy tràn.
Người trí chứa đầy thiện,
Do chất chứa dần dần.
(Pháp Cú 122)
Mưa là nhân tố làm
tăng trưởng hạt giống xấu. Nếu ta
bị ái dục buộc ràng th́ ḷng ái dục này sẽ sinh
sôi nẩy nở vô cùng nhanh chóng khi gặp phải những
hạt mưa tham ái:
Ai sống trong đời này,
Bị ái dục buộc ràng
Sầu khổ sẽ tăng trưởng,
Như cỏ Bi gặp mưa.
(PC
335)
Nếu chúng ta
điều phục được ḷng ái dục th́
ngược lại, tâm ta sẽ trở thành chiếc lá sen
giủ bỏ hạt nước rơi trên ḿnh nó:
Ai sống trong đời này
Ái dục được hàng phục
Sầu rơi khỏi người ấy
Như giọt nước lá sen.
(PC 336)
Tóm lại, để
tránh uế nhiễm Đức Phật dạy chúng ta làm
sạch ḿnh bằng nước từ ao hồ chánh pháp và
bằng giới luật:
Chánh pháp là ao hồ,
Giới là bến nước tắm,
Không cấu uế, trong sạch,
Được thiện nhơn tán thán,
Là chỗ bậc có trí,
Thường tắm, trừ uế tạp,
Khi tay chân trong sạch,
Họ qua bờ bên kia.
Kinh Tương Ưng Bộ, phẩm Cư Sĩ,
chương XI. Sangàrava
Qua hoa và mưa trong văn kinh đức Phật ta
rút ra được những bài học đầy
hương sắc, đầy h́nh tượng giúp chúng ta
luôn chánh niệm tỉnh giác và tích cực tu sửa ngơ
hầu thu ngắn đoạn đường luân hồi
của ḿnh. Mong rằng tất cả chúng ta sẽ thực
hành đúng như lời Phật dạy:
Như bông hoa đẹp tươi
Có sắc lại thêm hương
Cũng vậy, lời khéo nói
Có làm, có kết quả
NHƯ QUANG
(Mùa an cư ’05)